อาสาสมัครโครงการศึกษา ชนิดและการแพร่กระจายของปลาผีเสื้อในน่านน้ำไทย

โดยการมีส่วนร่วมของนักดำน้ำ

โดย

หน่วยวิจัยปะการังและสัตว์พื้นทะเล

ศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพแห่งคาบสมุทรไทย

คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

วิธีการที่ใช้ในการติดตามการเปลี่ยนแปลงสภาพแนวปะการังและสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่มีหลายวิธี แต่ละวิธีมีข้อดี และข้อเสีย ค่าใช้จ่ายแตกต่างกัน ซึ่งจะต้องนำมาพิจารณาในการศึกษา ตัวเลือกที่จะนำมาพิจารณา จะต้องพิจารณาถึงคำถามที่ต้องการทราบ ทรัพยากรที่มีอยู่ และความสามารถของผู้ที่จะทำการศึกษา

ปลาผีเสื้อในครอบครัว Chaetodontidae เป็นปลาที่อาศัยอยู่ในแนวปะการังทั่วโลก (Burgess, 1978; Motta, 1989) ปลาผีเสื้อหลายชนิดกินโพลิปปะการังเป็นอาหาร ซึ่งทำให้ปลาผีเสื้อต้องอาศัยอยู่ในบริเวณที่มีปะการังสมบูรณ์ ปลาผีเสื้อหลายชนิดมีวิวัฒนาการมาร่วมกับแนวปะการังที่มันใช้กินเป็นอาหาร (Reese, 1977, 1981, 1991; Harmelin-Vivien and Bouchon-Navaro, 1983; and Roberts et al., 1988) เช่น การมีการปรับเปลี่ยนสภาพปากให้เหมาะสมกับการกินโพลิปปะการังเป็นอาหาร การมีสีสันที่กลืนไปกับสภาพกิ่งก้านของปะการัง การแพร่กระจายและความชุกชุมของปลาผีเสื้อจึงสัมพันธ์กับการแพร่กระจาย และความสมบูรณ์ของแนวปะการัง

เมื่อแนวปะการังเริ่มได้รับผลกระทบจากมลภาวะแม้เพียงเล็กน้อย ซึ่งเป็นในระยะเริ่มต้นที่นำไปสู่ความเสื่อมโทรมของแนวปะการังในระยะต่อไป ปลาผีเสื้อที่กินปะการังก็จะได้รับผลกระทบก่อน โดยอาจจะส่งผลต่อการเติบโต การเพิ่มอัตราการตาย หรืออพยพย้ายถิ่นไปที่อื่นๆ ดังนั้น บริเวณที่มี ความอุดมสมบูรณ์ และความหลากหลายของแนวปะการัง จะเป็นบริเวณที่พบปลาผีเสื้อได้หลากหลายชนิด ในขณะที่บริเวณที่มีสภาพแนวปะการังเสื่อมโทรม และมีความหลากหลายของแนวปะการังน้อย จะพบปลาผีเสื้อเพียงไม่กี่ชนิด และพบจำนวนน้อย

ในขณะที่การวัดความเสื่อมโทรมของแนวปะการังในระยะแรก เป็นสิ่งที่ทำได้ยากด้วยวิธีการมาตรฐานที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน เนื่องจากปะการังมีความทนทานได้ในระดับหนึ่ง ก่อนที่ความเสื่อมโทรมจะปรากฏให้เห็นในภายหลัง ดังนั้น วิธีการที่ใช้วัดในปัจจุบันจึงสามารถตรวจพบผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมต่อแนวปะการัง ก็ต่อเมื่อปะการังบางส่วนได้ตายไปแล้ว (Brown and Howard, 1985; IUCN, 1993; UNEP/AIMS, 1993; Rogers et al., 1994; Jones and Kaly, 1996; English et al., 1997 )

ในทางตรงกันข้าม วิธีการง่ายๆ ในการนับจำนวนปลาผีเสื้อ ซึ่งเป็นปลาที่มีสีสันสวยงาม ดึงดูดสายตานักดำน้ำทั่วไป เป็นวิธีการหนึ่งที่สามารถดำเนินการได้โดยง่าย หากนักดำน้ำได้รับการแนะนำวิธีการที่เป็นมาตรฐานเดียวกัน ด้วยเหตุนี้ นักวิทยาศาสตร์จึงใช้การศึกษาชนิด และความชุกชุมของปลาผีเสื้อเป็นดัชนีชี้วัดความสมบูรณ์ของแนวปะการัง

ผลจากการศึกษาชนิดและความชุกชุมของปลาผีเสื้อในแนวปะการังของทีมงานหน่วยวิจัยปะการังและสัตว์พื้นทะเล ในช่วง 7 ปีที่ผ่านมา ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ต่างๆ กระจายทั่วน่านน้ำไทย ได้แก่ เกาะค้างคาว จ. ชลบุรี หมู่เกาะชุมพร จ. ชุมพร เกาะขาม เกาะหนู เกาะแมว จ. สงขลา และเกาะลอปี จ. นราธิวาส หมู่เกาะสิมิลัน จ.พังงา เกาะภูเก็ต หมู่เกาะเภตรา และหมู่เกาะตะรุเตา จ. สตูล และการสอบถามผู้เชี่ยวชาญจากสถาบันการศึกษา และหน่วยวิจัยต่างๆ พบว่ามีปลาใน Family Chaetodontidae (วงศ์ปลาผีเสื้อ) จำนวน 40 ชนิด ( ไม่รวมปลาผีเสื้อเทวรูป) มีความหลากหลายในแต่ละบริเวณมากน้อยแตกต่างกันไปตามสภาพแนวปะการัง

ด้วยข้อจำกัดด้านงบประมาณ และจำนวนนักวิจัยด้านระบบนิเวศปะการัง ทำให้ไม่สามารถศึกษาได้ครอบคลุมทั่วทุกบริเวณในน่านน้ำไทย ทำให้การศึกษาชนิด ความชุกชุม และการประเมินความอุดมสมบูรณ์ของแนวปะการังยังไม่สามารถทำได้ทั่วทุกบริเวณ และมีความเป็นไปได้ว่า อาจจะยังมีปลาผีเสื้อ ที่ยังตกสำรวจอยู่อีกจำนวนหนึ่ง โดยเฉพาะปลาผีเสื้อในบริเวณกองหินโลซิน และกองหินใต้น้ำหลายๆ บริเวณทั้งด้านอ่าวไทย และทะเลอันดามัน ซึ่งเป็นสภาพแวดล้อมที่แตกต่างไปจากแนวปะการังน้ำตื้น ที่คณะผู้ศึกษาเคยสำรวจ นอกจากนี้ แนวปะการังที่เป็นรอยต่อกับน่านน้ำต่างประเทศ ยังเป็นพื้นที่ ที่คณะผู้ศึกษา ยังไม่เคยเข้าไปสำรวจ และมีโอกาสที่จะพบปลาผีเสื้อที่ยังตกสำรวจ ได้แก่ หมู่เกาะช้าง จ. ตราด หมู่เกาะสุรินทร์ หมู่เกาะอาดัง ราวี และเกาะโลซิน จ. นราธิวาส ทั้งนี้ ข้อมูลจาก Carpenter and Niem (2001) พบว่า มีปลาผีเสื้อในครอบครัว Chaetodontidae ในเขตอินโดแปซิฟิค และหมู่เกาะในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มากกว่า 80 ชนิด บางชนิดก็มีลักษณะคล้ายคลึงกับปลาผีเสื้อที่มีรายงานในประเทศไทย

การสำรวจให้ครอบคลุมทุกพื้นที่ในน่านน้ำไทย หากต้องใช้นักวิจัยเข้าไปทำงานจะต้องใช้งบประมาณเป็นจำนวนมาก อีกทั้งต้องใช้เวลาในการสำรวจ และนักวิจัยซึ่งปัจจุบันมีเพียงไม่กี่ท่าน ซึ่งทำให้ภาพการศึกษาปลาผีเสื้อในน่านน้ำไทยยังไม่สมบูรณ์

คณะผู้ศึกษาวิจัยฯ มีความเชื่อว่า หากอาศัยความร่วมมือจากนักดำน้ำซึ่งเป็นกลุ่มคนที่มีศักยภาพในการเข้าถึงแหล่งดำน้ำต่างๆ ทั่วน่านน้ำไทย จะช่วยให้การศึกษาความหลากหลาย ความชุกชุม และการแพร่กระจายของปลาผีเสื้อในน่านน้ำไทยมีความสมบูรณ์ได้เร็วมากยิ่งขึ้น และเสียค่าใช้จ่ายน้อย จึงมีแนวความคิดที่จะเชิญชวนให้นักดำน้ำอาสาสมัคร เข้ามามีส่วนร่วมในการศึกษาวิจัย ไปพร้อมๆ กับความเพลิดเพลินในการศึกษาชีวิตปลาผีเสื้อในแนวปะการัง ในระหว่างการดำน้ำ โดยจะขอให้นักดำน้ำ ช่วยบันทึกชนิด ความชุกชุม และข้อมูลทั่วไปของแหล่งดำน้ำ โดยคณะผู้ศึกษาวิจัยฯ ได้จัดทำแผ่นพลาสติกสำหรับช่วยในการจำแนกชนิดปลาผีเสื้อในน่านน้ำไทยเพื่อให้นักดำน้ำพกพาไปในระหว่างการดำน้ำ และรายงานข้อมูลการพบปลาผีเสื้อบริเวณแหล่งดำน้ำต่างๆ กลับมายังคณะผู้ศึกษาวิจัยฯ เพื่อรวบรวม และวิเคราะห์ภาพรวมของชนิด ความชุกชุม และความสัมพันธ์กับแหล่งที่อยู่อาศัยต่อไป

อนึ่ง การศึกษาครั้งนี้เริ่มต้นที่ปลาผีเสื้อ ซึ่งเป็นปลาที่เป็นดัชนีชี้วัดสภาพความสมบูรณ์ของปะการังได้ดีกว่ากลุ่มอื่นๆ และจะขยายไปยังปลากลุ่มอื่นๆ ต่อไป ได้แก่

• กลุ่มปลาที่ผูกพันกับสัตว์ทะเล หรือพืชน้ำ
• กลุ่มปลาที่เป็นดัชนีชี้วัดความเสื่อมโทรมจากมลภาวะทางสารอาหาร
• กลุ่มปลาที่ได้รับผลกระทบจากการจับปลามากเกินกำลังผลิตของแนวปะการัง
• กลุ่มปลาสวยงามต่างๆ ที่ถูกจับไปเลี้ยง

โดยจะทยอยดำเนินการในขั้นต่อไป